Kopalnie minerały i inne
Rudawy Janowickie
turystyka, tajemnica, marzenia...

Sztolnia na górze Bielec (Rudawy Janowickie) - nieznany ślad górnictwa kruszcowego) - Budowa geologiczna regionu, tło metalogeniczne

2. Budowa geologiczna regionu, tło metalogeniczne

Rejon Rudaw Janowickich jest bogaty w różnorodne przejawy mineralizacji rudnej, przez stulecia stanowiące przedmiot działalności górniczej. Wymienić tu trzeba szereg miejscowości od Miedzianki na północy (rudy Cu), przez Wieściszowice (piryty do produkcji kwasu siarkowego), Czarnów (rudy As oraz złoto) do Kowar i Podgórza (rudy żelaza i uranu). Historia eksploatacji sięga tu być może XII wieku (roku 1148 w Kowarach i 1156 w Miedziance), choć pierwsze wzmianki w źródłach pisanych pojawiają się dopiero półtora wieku później [4].

Omawiana w artykule sztolnia położona jest na północ od złoża w Czarnowie, znajduje się na przedłużeniu występujących tam jednostek geologicznych (por. [2, 9]) i była łączona z górnictwem tego rejonu [3]. Stąd bardziej szczegółowe przedstawienie złoża w Czarnowie. Wykształcone było ono w obrębie formacji łupków z Czarnowa zbudowanej w tym rejonie ze zhornfelsowanych łupków łyszczykowych zawierających wkładki łupków grafitowych, amfibolitów, skał wapienno-krzemionkowych oraz dolomitów [9, 10]. Strefa okruszcowana pojawiała się na kontaktach tych skał [10], względnie na kontakcie łupków krystalicznych i zsylifikowanych marmurów dolomitycznych [1], a zdaniem Berga [3] w obrębie słabo zmetamorfizowanych łupków łyszczykowych.

Złoże w Czarnowie po raz pierwszy zostało scharakteryzowane przez Berga w 1913 i 1918 r. (vide [7]). Przez Mochnacką [5] było ono opisane jako pojedyncza żyła kwarcowa okruszcowana głównie arsenopirytem, choć Berg [3] i Petrascheck [7] podają, iż południowo-zachodnią jego część  budowały masywne skupienia pirotynu. Podrzędne znaczenie mają wystąpienia pirytu, sfalerytu, galeny, siarczków Cu (chalkopiryt, bornit), antymonitu i kasyterytu [1, 5]. Banaś [1] stwierdził także występowanie śladowych ilości bizmutu i manganu, oraz wtórnych węglanów miedzi w spękaniach skalnych. Autor ten określił bieg żyły na SW–NE, a upad na 80 ku SE. Średnia miąższość żyły wynosiła ok. 0,5 m [1], a maksymalna sięgała 3 [1] lub 4 metrów [3]. Berg [3] informował o pozornym podwajaniu miąższości żyły, będącym wynikiem istnienia licznych uskoków kompresyjnych, przecinających ją pod ostrymi kątami, natomiast Banaś [1] użył terminu „soczewkowe wykształcenie żyły". Wspomniane uskoki spowodowały pocięcie żyły i przemieszczenie jej fragmentów, największy ze stwierdzonych uskoków ograniczał złoże od południowego zachodu [1, 5]. Zamieszczony w opracowaniu Osiki [6] przekrój ukazuje, że złoże stanowiły lokalnie nawet trzy odrębne żyły kruszcowe. Skały wykazywały silną tektonizację i zbrekcjowanie ze śladami przemieszczeń i obecnością mączki uskokowej. Szczeliny uskokowe i brekcje cementowane były kwarcem, skaleniem i kalcytem z okruszcowaniem rudnym [10].

 

Kopalnie, minerały-16

Rys. 1. Przekrój geologiczny złoża arsenu w Czarnowie (na podstawie [6]); 1 – gleba i zwietrzelina, 2 – skały węglanowe, 3 – łupki łyszczykowe shornfelsowane, 4 – żyły arsenopirytu

Omawiając złoże w Czarnowie Berg [3] wspomina także o „odosobnionej żyle rudnej (położonej) w przybliżeniu w tym samym horyzoncie, pojawiającej się ponownie na zachodnim zboczu Bielca, tuż przy kontakcie granitu karkonoskiego".

Petrascheck [7] podał następujący schemat sukcesji mineralnej: arsenopiryt+piryt+pirotyn+sfaleryt – chalkopiryt – galena. Zdaniem Mochnackiej [5] początek tworzenia się czarnowskiego złoża (okruszcowanie kasyterytem) mógł nastąpić już ok. 300 mln lat temu i wiązany jest z powstawaniem granitoidowego masywu Karkonoszy. Jego etap zasadniczy (piryt, pirotyn, galena, sfaleryt, antymonit i siarkosole Sb, Pb, Cu) można określić na 265 i 70 mln. lat (przez korelację z datowaniami smółki uranowej z Kowar).

Jak podaje Dziekoński [4] działalność górnicza w rejonie Czarnowa mogła trwać już od 2. poł. XVII wieku, bardziej prawdopodobne jest jednak, że rozpoczęła się w 1. poł. XVIII stulecia. Jej cechą charakterystyczną był brak ciągłości, przerwy w pracy powodowane były nierentownością lub małym popytem na rynku. Przez kilka lat na przełomie XVIII i XIX wieku funkcjonowała kop. Rothezehe, w roku 1838 wznowiono prace w kopalni nazwanej wówczas Evelinensglück i w nowej kopalni Arnold, położonej zdaniem Staffy [8] na zboczach Bielca. Początek lat 20-tych XX wieku wydawał się przynosić dalsze ożywienie działalności górniczej w Czarnowie – wydano koncesje na wydobycie rud antymonu w kop. Hoffnung i złota w kop. Ernste Glück – jednak już w roku 1925 podjęto decyzję o ostatecznym zakończeniu wydobycia [4]. Dane na temat ilości pozyskiwanej rudy są bardzo fragmentaryczne. W roku 1803 pozyskano jej 145 ton, natomiast od roku 1888 (po rozpoczęciu eksploatacji głębszej części złoża) wartość rocznego uzysku kształtowała się w granicach 414–1760 t.

Szereg prac poszukiwawczo-badawczych przeprowadzono w latach 1952–55, wykazały one jednak obecność znikomych zasobów arsenu [1, 10]. W ich wyniku udokumentowano wtedy w kat. C2 złoże arsenu o zasobach wynoszących 20488 tys. t rudy, w tym 2131 tys. t metalu [10].

Rezultatem prowadzonych przez ponad dwa stulecia robót górniczych było powstanie 12 poziomów wyrobisk schodzących do głębokości ok. 250 m [4].

SiteLock